Sefer çarterinde yükleme ve boşaltma için belli bir süre tanınır. Bu süreye laytime denir. Süre aşılırsa kiracı (charterer) armatöre demürraj öder; süre dolmadan iş biterse, sözleşmede yazıyorsa armatör kiracıya despatch öder. Hesabın tamamı sözleşmenin (çarter parti, CP) kendi maddelerine göre yapılır; bu yazı genel çerçeveyi anlatır.
Laytime nedir?
BIMCO'nun 2013 tarihli laytime tanımlarına göre laytime, armatörün navlun dışında ek ücret almadan gemiyi yükleme ya da boşaltma için hazır tuttuğu, taraflarca kararlaştırılmış süredir (tanım 5). Bu tanımlar kendiliğinden geçerli olmaz: BIMCO metninin girişinde, tanımların ancak sözleşmeye açıkça dahil edilirse uygulanacağı yazar. Sözleşmenizde bu tanımlara atıf yoksa, kelimelerin anlamı sözleşmenin kendi metninden ve uygulanan hukuktan çıkar.
1. İzinli süre nasıl bulunur?
Sözleşme süreyi iki şekilde verebilir: doğrudan gün ya da saat olarak (ör. “5 running days”) veya günlük yükleme hızı olarak (ör. “günde 10.000 ton”). İkinci durumda yük miktarı günlük hıza bölünür. BIMCO tanımlarında ambar başına hız da var: “per hatch per day” yazıyorsa yük miktarı, günlük hız ile ambar sayısının çarpımına bölünür (tanım 6).
Günün ne olduğu da önemlidir. BIMCO tanımlarında “day” art arda 24 saattir ve günün parçası orantılı sayılır (tanım 8). “Running days” birbirini kesintisiz izleyen günlerdir (tanım 12). “Working day” ise yerel kanun ya da uygulamaya göre normalde çalışılan gündür (tanım 11).
2. Sayım ne zaman başlar?
Çoğu sözleşmede sayım, geminin hazır olduğunu bildiren yazının (Notice of Readiness, NOR) verilmesine bağlıdır. Gencon 1994'te NOR öğlen 12.00'ye kadar verilirse laytime aynı gün 13.00'te, ofis saatlerinde 12.00'den sonra verilirse ertesi iş günü 06.00'da başlar (madde 6(c)). Bu konuyu ayrı bir yazıda anlattık.
3. Hangi saatler sayılmaz?
Laytime işlerken sözleşmenin dışarıda bıraktığı süreler düşülür. En sık görülenler:
- Pazar ve tatil günleri (SHEX gibi kısaltmalar; ayrı yazıda).
- Hava yüzünden çalışılamayan saatler (“weather permitting” gibi ifadeler; ayrı yazıda).
- Gencon 1994'e göre bekleme yerinden rıhtıma kayma süresi; muayenede gemi hazır çıkmazsa, yeniden hazır olana kadar kaybedilen süre (madde 6(c)).
- Sözleşmeye eklenmiş grev, arıza gibi diğer istisnalar.
4. Süre bitince: demürraj
İzinli süre dolduktan sonra geçen her süre demürrajdır. BIMCO tanımına göre demürraj, laytime bittikten sonra geminin armatörden kaynaklanmayan gecikmesi için ödenen, önceden kararlaştırılmış tutardır; laytime'a uygulanan istisnalar, sözleşmede özellikle yazmıyorsa demürraja uygulanmaz (tanım 30). Yani laytime sırasında düşülen bir Pazar ya da yağmur, demürraj sırasında kendiliğinden düşülmez.
Gencon 1994'te demürraj, kutu 20'de yazan oranla gün başına ya da günün parçası için orantılı ödenir; gün gün muaccel olur ve armatörün faturası alınınca ödenir (madde 7).
5. Erken biterse: despatch
Despatch, iş laytime dolmadan biterse armatörün ödediği, kararlaştırılmış tutardır (tanım 31). Nasıl sayılacağı sözleşmedeki ifadeye göre değişir: “all working time saved” ya da “all laytime saved” yazıyorsa istisna süreleri hariç tutulur (tanım 32); “all time saved” yazıyorsa istisna süreleri de dahil edilir (tanım 33).
Yükleme ve boşaltma süreleri ayrı da tutulabilir, birlikte de. “Reversible” yazıyorsa kiracı iki süreyi toplayıp tek süre gibi kullanabilir (tanım 24); “to average” yazıyorsa iki hesap ayrı yapılır ve birinde kazanılan süre öbüründeki aşımdan düşülür (tanım 23).
Örnek hesap (uydurma rakamlar)
Bu örnekteki gemi, yük ve rakamlar gerçek değildir; yalnız hesabın mantığını göstermek içindir.
Sözleşme: 50.000 ton yük, günde 10.000 ton yükleme, Pazar ve tatiller dahil (SHINC), hava yüzünden çalışılamayan süre sayılmaz, NOR için Gencon 1994 öğlen kuralı. Demürraj oranı günde 12.000 USD.
İzinli süre: 50.000 ÷ 10.000 = 5 gün = 120 saat.
NOR Pazartesi 10.30'da verildi; 12.00'den önce olduğu için laytime Pazartesi 13.00'te başlar.
Laytime içinde 6 saat yağmur yüzünden yükleme yapılamadı; bu 6 saat sayılmaz. Laytime 120 + 6 = 126 saat sonra, Cumartesi 19.00'da biter.
Yükleme ertesi gün Pazar 13.00'te bitti. Cumartesi 19.00 ile Pazar 13.00 arası 18 saat demürrajdır.
Demürraj: 18 saat = 0,75 gün × 12.000 USD = 9.000 USD.
Hesapta en çok nerede hata çıkar?
Rakamların kendisinden çok, olayların saatinde ve sözleşmenin hangi maddesinin uygulandığında. NOR'un saati, SOF'taki (olay çizelgesi, statement of facts) duruşların sebebi ve süresi, hangi günün tatil sayıldığı, demürraja geçtikten sonra istisnaların sürüp sürmediği: pazarlıkta konuşulan konular genellikle bunlardır. Her satırın hangi belgeye dayandığını baştan kaydetmek, karşı tarafın itirazına yanıt vermeyi kolaylaştırır.
Kaynaklar
- BIMCO, Laytime Definitions for Charter Parties 2013
- BIMCO, GENCON 1994 (Uniform General Charter), Part II madde 6 ve 7
Bu yazı genel bilgidir, hukuki görüş değildir. Sonuç her zaman sizin sözleşmenizin metnine ve uygulanan hukuka bağlıdır.